नाना पाटेकर :
एक आवाज शांत झाला...
पण अभिनयाची धग
कायम राहील...
पडद्यावर भूमिका जगणारा अस्सल मराठमोळा अभिनेता काळाच्या पडद्याआड
अभिनय, संवेदनशीलता आणि सामाजिक बांधिलकीचा ठसा कायम स्मरणात
काही कलाकार येतात, लोकप्रिय होतात आणि काळाच्या ओघात विस्मरणात जातात. पण काही कलाकार असे असतात, ज्यांची ओळख केवळ त्यांच्या चित्रपटांपुरती मर्यादित राहत नाही. त्यांच्या आवाजात, संवादात, नजरेत आणि व्यक्तिरेखांमध्ये एक संपूर्ण काळ प्रतिबिंबित झालेला असतो. नाना पाटेकर हे अशाच दुर्मीळ कलाकारांपैकी एक. ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनाच्या वृत्ताने मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीसह देशभरातील असंख्य चाहत्यांना मोठा धक्का बसला आहे. आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण संवादफेकीने, प्रभावी अभिनयाने आणि कोणत्याही भूमिकेला स्वतःची स्वतंत्र ओळख देण्याच्या क्षमतेने त्यांनी अनेक दशकांपर्यंत रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवले.
नाना पाटेकर यांचा प्रवास हा पारंपरिक अर्थाने ‘स्टार’ होण्याचा नव्हता. त्यांनी स्वतःभोवती ग्लॅमरचे कृत्रिम वलय निर्माण केले नाही. देखणेपणाच्या रूढ चौकटीत स्वतःला बसविण्याचा प्रयत्न केला नाही. उलट, आपला आवाज, आपली देहबोली आणि आपल्या अभिनयाची ताकद यांनाच त्यांनी आपली खरी ओळख बनवले. रंगभूमीवरून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास पुढे मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीत पोहोचला. सुरुवातीच्या काळात चरित्र भूमिका, खलनायक किंवा वेगळ्या धाटणीच्या व्यक्तिरेखा साकारताना त्यांनी स्वतःची जागा निर्माण केली. पुढे ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘तिरंगा’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘अब तक छप्पन’, ‘वेलकम’ आणि ‘नटसम्राट’ अशा विविध चित्रपटांमधून त्यांच्या अभिनयाची अनेक रूपे प्रेक्षकांसमोर आली.
‘अँग्री मॅन’च्या चौकटीपलीकडचा अभिनेता
हिंदी चित्रपटसृष्टीत एका काळात आक्रमक, अन्यायाविरुद्ध उभा राहणारा नायक ही लोकप्रिय प्रतिमा होती. मात्र नाना पाटेकर यांनी त्या प्रतिमेलाही स्वतःची शैली दिली. त्यांच्या संवादफेकीतला राग हा केवळ आवाजाचा चढ-उतार नव्हता; त्यामागे व्यक्तिरेखेची मानसिकता आणि परिस्थितीची तीव्रता जाणवत असे. ‘क्रांतिवीर’मधील त्यांची भूमिका आणि संवाद आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहेत. ‘परिंदा’मधील अण्णाने त्यांच्या अभिनयातील खलनायकी बाजू अधोरेखित केली. विशेष म्हणजे एका भूमिकेच्या यशावर समाधान न मानता त्यांनी सातत्याने स्वतःला वेगवेगळ्या व्यक्तिरेखांमध्ये झोकून दिले.
‘खामोशी : द म्युझिकल’मध्ये त्यांनी संवादांपेक्षा भावनांच्या माध्यमातून प्रेक्षकांशी संवाद साधला. तर ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टीने त्यांच्या विनोदी अभिनयाची ताकद दाखवून दिली. गंभीर चेहऱ्यातून विनोद निर्माण करण्याची त्यांची शैली प्रेक्षकांच्या विशेष पसंतीस उतरली. म्हणूनच नाना पाटेकर यांना एका चौकटीत बसवणे कधीच शक्य झाले नाही. ते नायक होते, खलनायक होते, वडील होते, पोलीस अधिकारी होते, सामान्य माणूस होते आणि कधी विनोदी व्यक्तिरेखाही होते; पण प्रत्येक वेळी पडद्यावर दिसणारा ‘नाना’ वेगळा असायचा. हिंदी चित्रपटसृष्टीत आपले स्थान निर्माण करण्यासाठी अनेक कलाकारांनी पडद्यावरील नाव, व्यक्तिमत्त्व आणि सादरीकरण बदलले. नाना पाटेकर मात्र आपल्या नावासह आणि आपल्या मातीची ओळख घेऊन या क्षेत्रात उभे राहिले.
‘नाना पाटेकर’ हे नावच पुढे एक स्वतंत्र ब्रँड बनले.
मराठी माणसाचा स्वभाव, त्याची स्पष्टवक्तेपणाची वृत्ती, भावनांमधील तीव्रता आणि सामान्य माणसाच्या वेदनेशी जोडलेले नाते त्यांच्या अभिनयातून वारंवार जाणवत राहिले. त्यामुळे त्यांचा प्रभाव केवळ महाराष्ट्रापुरता राहिला नाही. हिंदी भाषिक प्रेक्षकांनीही त्यांना तितक्याच आपलेपणाने स्वीकारले. त्यांच्या संवादातील ठामपणा, चेहऱ्यावरील भाव आणि प्रसंगानुरूप आवाजाची लय ही त्यांची वैशिष्ट्ये बनली. अनेकदा पडद्यावर त्यांची काही सेकंदांची उपस्थितीदेखील संपूर्ण प्रसंगावर भारी पडत असे.
पडद्यापलीकडचा संवेदनशील नाना
नाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ अभिनयापुरते मर्यादित नव्हते. समाजातील सामान्य माणसाच्या प्रश्नांविषयी त्यांना असलेली आस्था त्यांच्या सार्वजनिक जीवनातूनही दिसून आली. ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून शेतकरी, दुष्काळग्रस्त आणि ग्रामीण भागातील गरजू लोकांसाठी त्यांनी केलेल्या कामामुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सामाजिक बांधिलकीची बाजू समोर आली. प्रसिद्धीच्या झोतात राहण्यापेक्षा प्रत्यक्ष गरजूंपर्यंत मदत पोहोचविण्याला त्यांनी महत्त्व दिले. म्हणूनच अनेकांसाठी नाना हे फक्त पडद्यावरील कलाकार नव्हते. ते समाजाच्या वेदना जाणणारे, त्या वेदनांवर बोलणारे आणि शक्य तिथे मदतीचा हात पुढे करणारे संवेदनशील व्यक्तिमत्त्व होते. नानांच्या निधनानंतर त्यांच्या चाहत्यांच्या मनात त्यांच्या चित्रपटांच्या आठवणींबरोबरच वैयक्तिक भेटींच्या आठवणीही दाटून येत आहेत. अनेकांना त्यांच्या हस्ते मिळालेला सन्मान, त्यांचे दोन शब्द, पाठीवरची कौतुकाची थाप किंवा एखाद्या भेटीत मिळालेला आपुलकीचा अनुभव आयुष्यभराची ठेव वाटतो. एखाद्या मोठ्या कलाकाराचे मोठेपण त्याच्या पुरस्कारांमध्ये किंवा लोकप्रियतेत जितके दिसते, तितकेच ते एखाद्या सामान्य माणसाच्या मनात निर्माण झालेल्या स्थानातूनही जाणवते. नाना पाटेकर यांनी ही जागा कमावली होती.
‘नाना’ नावाची जागा भरून निघणार नाही
चित्रपटसृष्टीत येणाऱ्या प्रत्येक पिढीत नवे चेहरे येतील. नवे नायक येतील. नवी अभिनयशैली निर्माण होईल. पण काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की त्यांची तुलना कोणाशी करता येत नाही. त्यांनी अभिनय केला नाही, तर भूमिका जगल्या. त्यांनी संवाद म्हटले नाहीत, तर संवादांना आवाज दिला. त्यांनी प्रसिद्धीचा पाठलाग केला नाही; उलट त्यांच्या अभिनयानेच प्रसिद्धी त्यांच्यापर्यंत पोहोचली. त्यांच्या जाण्याने एक कलाकार गेला, एक संवेदनशील माणूस गेला आणि भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एका विशिष्ट अभिनयशैलीचा महत्त्वाचा अध्याय संपला. मात्र कलाकाराचे खरे आयुष्य त्याच्या जाण्यानंतर सुरू होते—त्याने निर्माण केलेल्या आठवणींमध्ये, त्याच्या व्यक्तिरेखांमध्ये आणि त्याच्या कामातून प्रेरणा घेणाऱ्या पुढच्या पिढीत.
नाना पाटेकर यांचा आवाज आता प्रत्यक्ष ऐकू येणार नाही. त्यांची नवी भूमिका पडद्यावर दिसणार नाही. पण ‘परिंदा’मधील अण्णा, ‘क्रांतिवीर’मधील तीव्र व्यक्तिमत्त्व, ‘खामोशी’तील संवेदनशील वडील, ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी आणि ‘नटसम्राट’मधील गणपतराव बेलवलकर यांच्या रूपाने ते रसिकांच्या स्मरणात कायम राहतील. एक आवाज आज शांत झाला आहे; पण त्या आवाजाने भारतीय सिनेमावर उमटवलेला ठसा कधीच पुसला जाणार नाही.
नाना, पडदा पडला आहे...
पण तुमच्या अभिनयाची धग आणि आठवणींचा प्रकाश कायम राहील.
भावपूर्ण श्रद्धांजली!
0 Comments
ही कोणत्याही सरकारी योजनेची अधिकृत वेबसाईट नाही. किंवा कोणत्याही शासनाशी संबंधित नाही. कृपया याला official website म्हणून मानू नका आणि खाली कमेंट मधे आपला संपर्क क्रमांक अथवा मोबाईल क्रमांक यासारखी कोणतीही वैयक्तिक माहिती सोडू नका. आम्ही कोणत्याही योजने संदर्भातील तक्रारींवर लक्ष देवू शकत नाही. आम्ही आमच्या सर्व अभ्यागतांना संबंधित तक्रारी, योजनेबाबतच्या चौकशी किंवा संकेतस्थळावर प्रकाशित केलेल्या माहितीसाठी संबंधित विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर किंवा संबंधित अधिकाऱ्यांना भेट देऊन खात्री करावी अशी विनंती करीत आहोत . धन्यवाद!