६२ हजार मतांचा महासंग्राम!; पुणे-सोलापूर ठरवणार मतांची संख्या; सातारा-सांगली-कोल्हापूरमध्ये ठरणार मतांचे मार्जिन; पुणे विभाग शिक्षक मतदारसंघात ३० उमेदवारांचे भवितव्य पणाला; कौस्तुभ गावडे आणि जयंत आसगावकर यांच्यात प्रमुख लढत ; अपक्ष सचिन सानप यांच्या मतांची आणि पसंतीक्रमाची भूमिका महत्त्वाची ठरणार!

६२ हजार मतांचा महासंग्राम!

पुणे-सोलापूर ठरवणार मतांची संख्या

सातारा-सांगली-कोल्हापूरमध्ये ठरणार मतांचे मार्जिन

पुणे विभाग शिक्षक मतदारसंघात ३० उमेदवारांचे भवितव्य पणाला

कौस्तुभ गावडे आणि जयंत आसगावकर यांच्यात प्रमुख लढत

अपक्ष सचिन सानप यांच्या मतांची आणि पसंतीक्रमाची भूमिका महत्त्वाची ठरणार 

संतोष शिराळे : माणदेश नगरी विशेष विश्लेषण

पुणे : पुणे विभाग शिक्षक मतदारसंघाच्या विधान परिषद निवडणुकीत उमेदवारी अर्ज मागे घेण्याची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर आता प्रत्यक्ष निवडणुकीचे चित्र स्पष्ट झाले आहे. तब्बल ४८ उमेदवारांनी अर्ज दाखल केले होते. त्यापैकी १८ उमेदवारांनी माघार घेतल्याने अंतिम रिंगणात ३० उमेदवार राहिले आहेत. २३ ऑक्टोबर रोजी सकाळी ८ ते सायंकाळी ४ या वेळेत मतदान होणार असून, २७ ऑक्टोबरला मतमोजणी होणार आहे. त्यामुळे पुढील काही दिवसांत प्रचारापेक्षा मतदारांपर्यंत पोहोचणे, मतदान केंद्रनिहाय यंत्रणा उभी करणे आणि पसंतीक्रमाचे गणित जुळवणे याला निर्णायक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

पुणे विभाग शिक्षक मतदारसंघात पुणे, सोलापूर, कोल्हापूर, सांगली आणि सातारा या पाच जिल्ह्यांचा समावेश होतो. ऑक्टोबरमधील उपलब्ध जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार मतदारसंख्या सुमारे ६२ हजारांच्या आसपास आहे. यामध्ये पुणे १६,८८२, सोलापूर १५,३०३, कोल्हापूर १२,२९९, सांगली ९,४५४ आणि सातारा ८,०६२ मतदार आहेत. म्हणजेच एकूण मतदारसंख्येच्या जवळपास ५२ टक्के मतदार केवळ पुणे आणि सोलापूर या दोन जिल्ह्यांत आहेत. यामुळे या निवडणुकीचे पहिले गणित स्पष्ट होते. पुणे आणि सोलापूर हे मतांची संख्या ठरवणारे जिल्हे आहेत; तर कोल्हापूर, सांगली आणि सातारा हे मतांमधील फरक आणि आघाडी ठरवणारे जिल्हे ठरू शकतात.

पुणे : सर्वाधिक मतदारांचा जिल्हा

पुणे जिल्ह्यात सुमारे १६,८८२ मतदार असून एकूण मतदारसंख्येत पुण्याचा वाटा २७.२ टक्क्यांच्या आसपास आहे. त्यामुळे कोणत्याही उमेदवाराला पुण्याकडे दुर्लक्ष करून विजयाचे गणित मांडता येणार नाही. पुण्यात शहरी भागाबरोबरच ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील शिक्षक मतदारांचा समावेश असल्याने येथे केवळ राजकीय पक्षाचे चिन्ह किंवा व्यापक राजकीय वातावरण पुरेसे ठरणार नाही. मतदान केंद्रनिहाय संपर्क, शिक्षक संघटनांची पकड, संस्थात्मक नेटवर्क आणि वैयक्तिक संपर्क यांचा एकत्रित परिणाम होणार आहे.

भाजपचे कौस्तुभ गावडे यांना पक्षाची संघटनात्मक यंत्रणा, महायुतीशी संबंधित राजकीय संपर्क आणि विविध पातळ्यांवरील कार्यकर्त्यांचे नेटवर्क याचा फायदा मिळण्याची शक्यता आहे. दुसरीकडे महाविकास आघाडीचे काँग्रेस उमेदवार जयंत आसगावकर यांच्याकडे शिक्षक क्षेत्रातील दीर्घकाळाचा संपर्क आणि संघटनात्मक आधार आहे. त्यामुळे पुण्यातील लढत एकतर्फी न राहता मतदान केंद्रनिहाय बदलणाऱ्या समीकरणांवर अवलंबून राहण्याची शक्यता आहे.

अपक्ष सचिन सानप यांची भूमिकाही येथे महत्त्वाची ठरू शकते. ते पक्षाच्या पारंपरिक मतांवरच अवलंबून नसून स्वतंत्र संपर्क, विशिष्ट शिक्षक गट आणि नाराज मतदारांपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करत आहेत. त्यामुळे त्यांना मिळणारी मते कोणाच्या खात्यातून जातील, याचा अंदाज सरसकट बांधणे धोकादायक ठरेल.

सोलापूर : ‘किंगमेकर’ ठरण्याची क्षमता

१५,३०३ मतदारांसह सोलापूरचा वाटा जवळपास २४.७ टक्के आहे. पुण्यानंतर हा दुसऱ्या क्रमांकाचा मोठा मतदारसंघीय जिल्हा आहे. त्यामुळे सोलापूरमधील काही हजार मतांचे अंतर अंतिम निकालावर मोठा परिणाम करू शकते.

सोलापूरमध्ये भाजपची संघटनात्मक ताकद आणि महायुतीचे राजकीय नेटवर्क गावडे यांच्या बाजूने महत्त्वाचे ठरू शकते. मात्र, आसगावकर यांच्याकडे शिक्षक संघटनांशी असलेला संपर्क आणि वैयक्तिक संबंधांचे जाळे असल्याने त्यांनाही येथे चांगली कामगिरी करण्याची संधी आहे. याच ठिकाणी सचिन सानप यांची भूमिका ‘स्विंग फॅक्टर’ म्हणून पुढे येऊ शकते. नाराज, पक्षनिरपेक्ष किंवा विशिष्ट शिक्षक गटातील मतदार त्यांच्याकडे कितपत वळतात, यावर प्रमुख उमेदवारांच्या मतांतील अंतर बदलू शकते.

कोल्हापूर : संस्थात्मक ताकद आणि शिक्षक नेटवर्कची कसोटी

१२,२९९ मतदारांसह कोल्हापूरचा वाटा सुमारे १९.८ टक्के आहे. मतसंख्येच्या दृष्टीने हा तिसरा मोठा जिल्हा असला तरी राजकीय आणि संस्थात्मक प्रभावाच्या दृष्टीने त्याचे महत्त्व त्यापेक्षा मोठे आहे. भाजपचे गावडे यांना महायुतीची संघटनात्मक ताकद आणि शिक्षण क्षेत्रातील संस्थात्मक संपर्काचा फायदा मिळू शकतो. कोल्हापुरातील मोठ्या शिक्षण संस्थांचे नेटवर्क कोणत्या दिशेने जाते, यावर येथे मतांचे मोठे समीकरण तयार होऊ शकते. दुसरीकडे आसगावकर यांचा शिक्षक संघटनांशी असलेला जुना संपर्क हा त्यांचा महत्त्वाचा आधार आहे. त्यामुळे कोल्हापुरात पक्षीय यंत्रणा विरुद्ध शिक्षक संघटनांचे नेटवर्क अशी थेट तुलना करण्यापेक्षा दोन्ही बाजूंची यंत्रणा मतदान केंद्रापर्यंत किती प्रभावीपणे पोहोचते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

सांगली : मतांपेक्षा ‘मार्जिन’ महत्त्वाचे

सांगलीत सुमारे ९,४५४ मतदार असून एकूण मतदारसंख्येत या जिल्ह्याचा वाटा १५.२ टक्के आहे. पुणे-सोलापूरच्या तुलनेत मतदारसंख्या कमी असली तरी निकालातील मतांचे अंतर कमी असेल, तर सांगलीतील काही हजार मतांचा फरक निर्णायक ठरू शकतो.

आसगावकर यांच्यासाठी सांगली हा तुलनेने महत्त्वाचा आधारक्षेत्र मानला जात आहे. शिक्षक संघटनांचा संपर्क आणि वैयक्तिक संबंध हे त्यांचे बळ आहे. मात्र, गावडे यांच्यासाठीही महायुतीची संघटनात्मक ताकद येथे आव्हानात्मक ठरू शकते. म्हणूनच सांगलीत प्रश्न केवळ ‘कोण पहिला?’ एवढाच नाही; तर कोणाला किती आघाडी मिळते आणि दुसऱ्या उमेदवाराचे नुकसान किती होते? हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

सातारा : लहान मतदारसंख्या, पण मोठा प्रभाव 

साताऱ्यात ८,०६२ मतदार असून एकूण मतदारसंख्येतील वाटा सुमारे १३ टक्के आहे. संख्येच्या दृष्टीने हा पाचही जिल्ह्यांमध्ये सर्वात कमी मतदार असलेला जिल्हा आहे. मात्र शिक्षक मतदारांशी प्रत्यक्ष संपर्क, संघटनात्मक नेटवर्क आणि मतदानातील तुलनेने सक्रियता यामुळे सातारा निकालातील फरक बदलण्याची क्षमता ठेवतो.

आसगावकर यांना साताऱ्यात शिक्षक संघटनांच्या माध्यमातून चांगला आधार मिळण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. मात्र गावडे यांची पक्षीय संघटनात्मक यंत्रणा आणि महायुतीचे स्थानिक राजकीय नेटवर्कही येथे सक्रिय राहणार आहे. त्यामुळे साताऱ्यातील काही हजार मतांचे अंतर अंतिम निकालाच्या गणितात महत्त्वाचे ठरू शकते.

३१० मतदान केंद्रे; खरी लढाई केंद्रनिहाय

या निवडणुकीत सुमारे ६२ हजार मतदारांसाठी ३१० मतदान केंद्रे आहेत. सरासरी विचार केला तर प्रत्येक केंद्रावर सुमारे २०० मतदार येतात. त्यामुळे ‘कोण किती गावांत गेला?’ या पारंपरिक प्रचाराच्या मोजपट्टीपेक्षा कोण किती मतदान केंद्रांवर प्रभावी शिक्षक कार्यकर्ते उभे करू शकतो? हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

मतदारांची संख्या मोठी असली तरी प्रत्येक मतदान केंद्रावर २००च्या आसपास मतदार असल्याने काही केंद्रांवर ३०-४० मतांचा फरकही एकत्रित निकालात मोठी भूमिका बजावू शकतो. यामुळे शेवटच्या टप्प्यातील निवडणूक व्यवस्थापनात संपर्क यादी, मतदारांची खात्री, मतदानाची आठवण, केंद्रनिहाय समन्वय आणि पसंतीक्रमाची रणनीती यांना मोठे महत्त्व आहे.

मतदान किती होते, यावरही गणित अवलंबून

६२ हजार मतदारांपैकी मतदानाची टक्केवारी निकालाचे गणित बदलू शकते.

५० टक्के मतदान झाल्यास सुमारे ३१ हजार मते पडतील. ५५ टक्के मतदान झाल्यास हा आकडा ३४,१०० पर्यंत जाईल. ६० टक्के मतदानात सुमारे ३७,२००, ६५ टक्के मतदानात ४०,३००, ७० टक्के मतदानात ४३,४००, तर ७५ टक्के मतदान झाल्यास जवळपास ४६,५०० मते पडू शकतात. त्यामुळे केवळ एकूण मतदारसंख्या नव्हे, तर कोणत्या जिल्ह्यात किती टक्के मतदान होते, हेही निकालासाठी महत्त्वाचे ठरणार आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या उमेदवाराचा मजबूत जिल्हा असलेल्या ठिकाणी मतदानाचा टक्का कमी राहिला, तर त्याच्या मतांची संभाव्य आघाडी कमी होऊ शकते. उलट प्रतिस्पर्ध्याच्या मजबूत भागात मतदान मोठ्या प्रमाणावर झाले, तर समीकरण उलटू शकते.

ही साधी ‘पहिल्या क्रमांकाची’ निवडणूक नाही

शिक्षक मतदारसंघाच्या निवडणुकीत पसंतीक्रमाच्या मतांचे महत्त्व मोठे आहे. त्यामुळे पहिल्या पसंतीची मते मिळवणारा उमेदवारच थेट विजयी होईल, असे सरळ गणित येथे लागू होत नाही. एखादा उमेदवार पहिल्या पसंतीत आघाडीवर असला तरी आवश्यक मतांचा कोटा पूर्ण न झाल्यास पुढील पसंतीक्रमानुसार मते हस्तांतरित होतात. त्यानंतर कमी मतांचा उमेदवार बाद होत जातो आणि त्याची पुढील पसंतीची मते इतर उमेदवारांकडे जातात.

यामुळे ३० उमेदवारांच्या अंतिम रिंगणात पहिल्या पसंतीची मते, दुसऱ्या-तिसऱ्या पसंतीचे मतदान, उमेदवारांची स्वीकारार्हता आणि मतांचे हस्तांतरण यांचा अंतिम निकालावर परिणाम होऊ शकतो. याच कारणामुळे सचिन सानप यांना मिळणारी प्रत्येक मतसंख्या ही सरळपणे ‘गावडे यांचे नुकसान’ किंवा ‘आसगावकर यांचा फायदा’ अशा एका समीकरणात बसवता येणार नाही. त्यांच्या मतदारांचा पुढील पसंतीक्रम कोणत्या दिशेने जातो, यावरही अंतिम गणित अवलंबून राहू शकते.

महायुतीची ताकद, पण अंतर्गत समन्वयाची कसोटी

कौस्तुभ गावडे यांच्या बाजूने भाजपची संघटनात्मक ताकद हा मोठा घटक आहे. पाचही जिल्ह्यांत पक्षाचे स्थानिक पदाधिकारी, विधानसभा मतदारसंघनिहाय नेटवर्क, मंडल पातळीवरील यंत्रणा आणि मतदान केंद्रांपर्यंत पोहोचणारे कार्यकर्ते यामुळे प्रचाराचे रूप अधिक संघटित करण्याची क्षमता आहे.

मात्र महायुतीतील प्रत्येक घटक पक्षाचे स्थानिक पातळीवरील कार्यकर्ते प्रत्यक्ष मतदानाच्या दिवशी कितपत सक्रिय राहतात, हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा आहे. शिक्षक आघाडी किंवा संघटनांच्या पातळीवर काही ठिकाणी मतभेद अथवा स्वतंत्र भूमिका असल्यास त्याचा परिणाम ‘कागदावरील आघाडी’ आणि ‘प्रत्यक्ष मतदानातील आघाडी’ यामध्ये फरक निर्माण करू शकतो. म्हणूनच गावडे यांच्यासाठी आव्हान केवळ भाजपची ताकद वापरण्याचे नाही; तर महायुतीतील सर्व घटकांची मते आणि यंत्रणा एकाच दिशेने मतदान केंद्रापर्यंत नेण्याचे आहे.

आसगावकरांसाठी शिक्षक नेटवर्क ही मोठी ताकद

जयंत आसगावकर यांच्याकडे विद्यमान आमदार म्हणून असलेला अनुभव, शिक्षक क्षेत्रातील वैयक्तिक संपर्क आणि संघटनात्मक संबंध हे त्यांचे प्रमुख भांडवल आहे. त्यांच्यासाठी विजयाचे गणित असे राहू शकते की सातारा, सांगली आणि कोल्हापूरमध्ये मजबूत आघाडी मिळवणे, सोलापूरमध्ये मोठ्या प्रमाणावर मते टिकवणे आणि पुण्यातील संभाव्य नुकसान मर्यादित ठेवणे.

विशेषतः पुणे आणि सोलापूरमध्ये भाजपची संघटनात्मक ताकद अधिक असल्याने आसगावकरांना येथे शिक्षक संघटनांचे नेटवर्क आणि वैयक्तिक संपर्क यांची प्रभावी सांगड घालावी लागणार आहे.

सचिन सानप : निकाल बदलणारा ‘स्विंग फॅक्टर’?

३० उमेदवारांच्या यादीतून प्रत्यक्षात तीन नावांभोवती प्रमुख राजकीय लढत केंद्रित होत असल्याचे चित्र आहे—कौस्तुभ गावडे, जयंत आसगावकर आणि सचिन सानप.

सानप यांच्याकडे पक्षाची अधिकृत मोठी यंत्रणा नसली तरी स्वतंत्र संपर्क, विशिष्ट शिक्षक गटांतील स्वीकारार्हता आणि नाराज मतदारांचा आधार मिळाल्यास ते काही भागात प्रभावी मतसंख्या उभी करू शकतात. त्यामुळे त्यांचे महत्त्व ‘विजयासाठी किती मते मिळवतात?’ यापेक्षा त्यांच्याकडे जाणारी मते कोणत्या मतदारसमूहातून येतात आणि पुढील पसंतीक्रमात ती कुठे वळतात? यावर अधिक अवलंबून राहू शकते.

जिल्हानिहाय रणनीतीचे संभाव्य चित्र

पुण्यात गावडे यांना पक्षीय संघटनात्मक ताकदीचा फायदा, तर आसगावकरांना शिक्षक संपर्काचा फायदा होऊ शकतो. सानप येथे स्विंग मतदारांवर लक्ष केंद्रित करू शकतात.

सोलापूरमध्ये गावडे यांना संघटनात्मक आघाडी मिळवण्याची संधी असली तरी आसगावकरांचा शिक्षक संपर्क त्यांना आव्हान देऊ शकतो. येथे सानप यांची मतविभागणीची भूमिका महत्त्वाची ठरू शकते.

कोल्हापुरात गावडे यांच्यासाठी संस्थात्मक आणि पक्षीय नेटवर्क, तर आसगावकरांसाठी शिक्षक संघटनांचे जाळे महत्त्वाचे ठरेल. 

सांगलीत आसगावकरांना मजबूत कामगिरीची अपेक्षा असली तरी गावडे यांची संघटनात्मक ताकद त्यांचे मतांचे अंतर कमी करण्याचा प्रयत्न करेल.

साताऱ्यात आसगावकरांना शिक्षक संघटनांचा फायदा मिळण्याची शक्यता असली तरी गावडे यांची संघटनात्मक यंत्रणा येथे मतांची लढत चुरशीची ठेवू शकते.

विजयाचे गणित नेमके काय?

कौस्तुभ गावडे यांच्यासाठी विजयाचा मार्ग म्हणजे पुणे आणि सोलापूरमध्ये मोठी मतसंख्या, कोल्हापूर-सांगली-साताऱ्यात प्रभावी घुसखोरी, महायुतीतील मतांचे एकत्रीकरण आणि मतदान केंद्रनिहाय मजबूत यंत्रणा.

जयंत आसगावकरांसाठी विजयाचा मार्ग म्हणजे सातारा-सांगली-कोल्हापूरमध्ये मजबूत आघाडी, सोलापूरमध्ये शिक्षक संघटनांच्या माध्यमातून चांगली मतसंख्या, पुण्यातील नुकसान मर्यादित ठेवणे आणि महायुतीतील संभाव्य मतविभाजनाचा लाभ घेणे.

तर सचिन सानप यांच्यासाठी निर्णायक घटक म्हणजे पुणे-सोलापूरमध्ये मजबूत मतांचे पॉकेट, विशिष्ट शिक्षक संघटनांचा आधार, नाराज मतदारांचे ध्रुवीकरण आणि पसंतीक्रमातील प्रभाव.

अंतिम लढाई आकड्यांची; निकाल पसंतीक्रमाचा

पुणे शिक्षक मतदारसंघाची निवडणूक आता केवळ ३० उमेदवारांची औपचारिक लढत राहिलेली नाही. प्रत्यक्षात ही निवडणूक भाजपच्या संघटनात्मक ताकदीविरुद्ध शिक्षक संघटनांच्या नेटवर्कची, पक्षीय यंत्रणेविरुद्ध वैयक्तिक संपर्काची आणि प्रमुख उमेदवारांविरुद्ध स्वतंत्र मतदारांच्या भूमिकेची परीक्षा ठरणार आहे.

पुणे आणि सोलापूर मिळून सुमारे ५२ टक्के मतदारसंख्या असल्याने या दोन जिल्ह्यांतून ‘मतांची संख्या’ निर्माण होईल. तर कोल्हापूर, सांगली आणि सातारा या तीन जिल्ह्यांतून निर्माण होणारी आघाडी किंवा पिछाडी ‘मतांचे मार्जिन’ ठरवू शकते. मात्र अंतिम निकालासाठी एवढेच पुरेसे नाही. ३१० मतदान केंद्रांवरील संघटनात्मक पकड, प्रत्यक्ष मतदानाचा टक्का, उमेदवारांची पहिल्या पसंतीची मते आणि त्यानंतरच्या पसंतीक्रमातील मतांचे हस्तांतरण हे सर्व घटक एकत्रितपणे निकाल ठरवणार आहेत.